നിയമവിദ്യാഭ്യാസം ക്ലാസ് മുറികളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുതെന്നും നീതി ലഭ്യമാക്കാൻ പ്രയാസപ്പെടുന്ന ജനങ്ങൾക്ക് പ്രയോജനപ്പെടുന്നതായിരിക്കണമെന്നും ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ഓഫ് ഇന്ത്യ (സിജെഐ) സൂര്യകാന്ത്. നിയമബിരുദം നേടുന്നതിന് ഓരോ നിയമവിദ്യാർഥിയും നിശ്ചിത കാലയളവിൽ നിയമസഹായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നത് നിർബന്ധമാക്കണമെന്നും അദ്ദേഹം നിർദേശിച്ചു.ഹൈദരാബാദിൽ നടന്ന കോമൺവെൽത്ത് ലീഗൽ എജ്യുക്കേഷൻ അസോസിയേഷന്റെ (CLEA) പ്രഥമ വാർഷിക അന്താരാഷ്ട്ര നിയമവിദ്യാഭ്യാസ സമ്മേളനത്തിന്റെ ഉദ്ഘാടനച്ചടങ്ങിൽ സംസാരിക്കുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. സമൂഹത്തിലെ പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങൾക്ക് നിയമസഹായം ലഭ്യമാക്കുന്നതിൽ നിയമവിദ്യാലയങ്ങൾ കൂടുതൽ സജീവമായ പങ്കുവഹിക്കണമെന്നും ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് പറഞ്ഞു.സെമസ്റ്റർ അവധിക്കാലത്ത് നിയമസഹായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്ന വിദ്യാർഥികൾക്ക് അവരുടെ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് സർട്ടിഫിക്കറ്റുകൾ നൽകണമെന്നും അദ്ദേഹം നിർദേശിച്ചു. നിർബന്ധിത കാലയളവിനപ്പുറം കൂടുതൽ സമയം നിയമസഹായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കായി ചെലവഴിക്കുന്ന വിദ്യാർഥികൾക്ക് അധിക അക്കാദമിക് ക്രെഡിറ്റുകൾ നൽകണമെന്നും അദ്ദേഹം അഭിപ്രായപ്പെട്ടു.”ബിരുദം നേടുന്നതിന് ഓരോ വിദ്യാർഥിക്കും കുറഞ്ഞത് ഒരു നിശ്ചിത കാലയളവിലെങ്കിലും നിയമസഹായ പ്രവർത്തനം നിർബന്ധമാക്കണം. അതിനപ്പുറം പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്ക് അധിക ക്രെഡിറ്റുകളും നൽകണം,” അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.നിയമപരമായ അവകാശങ്ങൾ എങ്ങനെ വിനിയോഗിക്കണമെന്ന് അറിയാത്തവർക്ക് ആ അവകാശങ്ങൾകൊണ്ട് കാര്യമായ പ്രയോജനമില്ലെന്ന് ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. കൂലി ലഭിക്കാതെ ബുദ്ധിമുട്ടുന്ന തൊഴിലാളി, രേഖകളിലെ പിഴവ് കാരണം പെൻഷൻ മുടങ്ങിയ വിധവ, സ്വന്തം വീട്ടിൽ അതിക്രമം നേരിടുന്ന സ്ത്രീ തുടങ്ങിയവരുടെ ദുരവസ്ഥയും അദ്ദേഹം ഉദാഹരണമായി പരാമർശിച്ചു.ഇത്തരം ആളുകൾ നേരിടുന്ന ആദ്യത്തെ പ്രതിസന്ധി പലപ്പോഴും നിയമപരമായ പരിഹാരങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല, മറിച്ച് ആ പരിഹാരങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിശദീകരിക്കാനും അവ ലഭ്യമാക്കാൻ സഹായിക്കാനും ഒരാളില്ലാത്തതാണെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.ഇന്ത്യയിലെ ക്ലിനിക്കൽ നിയമവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ മുൻനിരക്കാരനായ പ്രൊഫസർ എൻ.ആർ. മാധവ മേനോന്റെ സംഭാവനകൾ പരാമർശിച്ച ചീഫ് ജസ്റ്റിസ്, നിയമവിദ്യാർഥികളെ ക്ലാസ് മുറികൾക്ക് പുറത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി ദരിദ്രർക്കായി നിയമക്ലിനിക്കുകൾ പ്രവർത്തിപ്പിക്കണമെന്ന ആശയം നിയന്ത്രണങ്ങൾ വഴി നിർബന്ധമാക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ പ്രാവർത്തികമായിരുന്നുവെന്ന് പറഞ്ഞു.പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങൾക്കായി വിദ്യാർഥികളെ പങ്കെടുപ്പിച്ച് പ്രൊഫസർ മേനോൻ നിയമക്ലിനിക്കുകൾ നടത്തിയിരുന്നതായും 1973-ലെ നിയമസഹായ വിദഗ്ധസമിതിയിൽ അംഗമായിരുന്നുവെന്നും അദ്ദേഹം ഓർമിപ്പിച്ചു. ജനങ്ങളിലേക്ക് നീതി എത്തിക്കുന്നതിൽ നിയമവിദ്യാലയങ്ങളെയും വിദ്യാർഥികളെയും പങ്കാളികളായി അന്ന് സമിതി അംഗീകരിച്ചിരുന്നു.ലീഗൽ സർവീസസ് അതോറിറ്റീസ് ആക്ട് പ്രകാരം സർവകലാശാലകളിലെയും നിയമകലാലയങ്ങളിലെയും നിയമസേവന ക്ലിനിക്കുകളുടെ പ്രവർത്തനം മേൽനോട്ടം വഹിക്കാനുള്ള ചുമതല നാഷണൽ ലീഗൽ സർവീസസ് അതോറിറ്റിക്ക് (NALSA) നൽകിയിട്ടുണ്ടെന്ന് ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. എല്ലാ നിയമവിദ്യാലയങ്ങളിലും നിയമസഹായ ക്ലിനിക്കുകൾ ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്ന് ബാർ കൗൺസിൽ ഓഫ് ഇന്ത്യയും നിർദേശിക്കുന്നുണ്ട്.എന്നാൽ, ഒരു നിയമസഹായ ക്ലിനിക്ക് നിലവിലുണ്ടെന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം അർഥവത്തായ സഹായം ലഭ്യമാകുന്നുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പിക്കാനാവില്ലെന്നും അദ്ദേഹം മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി.”ഒരു ക്ലിനിക്കിന് മുറിയും കോർഡിനേറ്ററും ബോധവത്കരണ ക്യാമ്പുകളുടെ കലണ്ടറും ഉണ്ടായിരിക്കാം. എന്നിട്ടും യഥാർഥത്തിൽ കാര്യമായ സഹായമൊന്നും നൽകുന്നുണ്ടാകണമെന്നില്ല,” അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിച്ചു. നിയമസഹായ ക്ലിനിക്കുകളുടെ ഫലപ്രാപ്തി അവ നൽകുന്ന യഥാർഥ സഹായത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിലയിരുത്തണമെന്നും അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടു.### തുടർനിയമവിദ്യാഭ്യാസ കേന്ദ്രങ്ങളായി നിയമസഹായ ക്ലിനിക്കുകൾനിയമവിദ്യാർഥികൾ, പാനൽ അഭിഭാഷകർ, നിയമസേവന ഉദ്യോഗസ്ഥർ എന്നിവരെ ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന തുടർനിയമവിദ്യാഭ്യാസ കേന്ദ്രങ്ങളായി നിയമസഹായ ക്ലിനിക്കുകൾ വികസിക്കണമെന്നും ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് നിർദേശിച്ചു.ഒരു വ്യക്തി അഭിഭാഷകനായി എൻറോൾ ചെയ്യുന്നതോടെ പഠിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം അവസാനിക്കുന്നില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. നിയമസഹായ ക്ലിനിക്കുകളിൽ പതിവായി കേസുകൾ ചർച്ച ചെയ്യുന്നത് യുവ അഭിഭാഷകർക്കും വിദ്യാർഥികൾക്കും പ്രായോഗിക നിയമപ്രശ്നങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാനും തൊഴിൽപരമായ കഴിവുകൾ മെച്ചപ്പെടുത്താനും സഹായിക്കുമെന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി.നിയമസഹായ ക്ലിനിക്കുകൾ പതിവായി നേരിടുന്ന പ്രശ്നങ്ങൾ തന്നെ നിയമവിദ്യാർഥികൾക്കും യുവ അഭിഭാഷകർക്കുമുള്ള പരിശീലന പരിപാടികളുടെ അടിസ്ഥാനമാക്കാമെന്നും അദ്ദേഹം നിർദേശിച്ചു.പ്രത്യേക ക്ലിനിക്കൽ കോഴ്സുകളിൽ മാത്രം ഒതുക്കാതെ പ്രധാന നിയമവിഷയങ്ങളുടെ അധ്യാപനത്തിലും പ്രായോഗിക പഠനം ഉൾപ്പെടുത്തണമെന്നും ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ആവശ്യപ്പെട്ടു.സ്വന്തം സാക്ഷിയോട് സാധാരണഗതിയിൽ മുൻകൂട്ടിയുള്ള ഉത്തരസൂചന നൽകുന്ന ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കരുതെന്ന നിയമതത്വം വിദ്യാർഥികൾക്ക് അറിയാമായിരിക്കാം. എന്നാൽ, ഒരു മോക്ക് ട്രയലിൽ ഭയന്നുവിറയ്ക്കുന്ന സാക്ഷിയെ ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ടിവരുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ പ്രായോഗിക പ്രാധാന്യം അവർക്ക് മനസ്സിലാകുകയെന്ന് അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു.അതുപോലെ, കരാർ നിയമം പഠിക്കുന്ന വിദ്യാർഥികളെ കരാറുകൾ തയ്യാറാക്കാനും ചർച്ചകളിൽ പങ്കെടുക്കാനും ചുമതലപ്പെടുത്താം. ഭരണഘടനാ നിയമം പഠിക്കുന്നവർക്ക് നിഷേധിക്കപ്പെട്ട ഒരു അവകാശത്തിന്റെ നിയമപരമായ പരിഹാരം കണ്ടെത്താനുള്ള ചുമതല നൽകാം. കുടുംബനിയമം പഠിക്കുന്നവർക്ക് മധ്യസ്ഥ ചർച്ചകളിലും പങ്കെടുക്കാം.ഇത്തരം പരിശീലനങ്ങൾ നിയമതത്വങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള പഠനത്തിന് പകരമാകില്ലെന്നും മറിച്ച് നിയമതത്വങ്ങൾ യഥാർഥ ജീവിതത്തിലെ പ്രശ്നങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കാൻ വിദ്യാർഥികളെ പ്രാപ്തരാക്കുമെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.എന്നാൽ, ക്ലിനിക്കൽ അധ്യാപനത്തിന് പരിശീലനം ലഭിച്ച മേൽനോട്ട ഉദ്യോഗസ്ഥരും അർഥവത്തായ മൂല്യനിർണയവും ധാർമിക സുരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങളും ആവശ്യമാണെന്ന് അദ്ദേഹം മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി. മതിയായ മേൽനോട്ടമില്ലാത്തതിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഒരിക്കലും നിയമസഹായം തേടിയെത്തുന്നവർ അനുഭവിക്കേണ്ടിവരരുതെന്നും അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർത്തു.”ആഗോളവൽക്കരിക്കുന്ന നിയമവിദ്യാഭ്യാസം: പരിവർത്തന ഘട്ടത്തിലുള്ള കോമൺവെൽത്തിനായി നിയമവിദ്യാലയങ്ങളെയും നിയമപഠനത്തെയും നിയമമേഖലയുടെ ഭാവിയെയും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യുക” എന്ന പ്രമേയത്തിലാണ് കോമൺവെൽത്ത് ലീഗൽ എജ്യുക്കേഷൻ അസോസിയേഷൻ സമ്മേളനം സംഘടിപ്പിക്കുന്നത്.
നിയമവിദ്യാർഥികൾക്ക് ബിരുദം നേടാൻ നിർബന്ധിത നിയമസഹായ പ്രവർത്തനം വേണം; നിർദേശവുമായി ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് സൂര്യകാന്ത്
